Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego

Ostatnia weryfikacja:
2.8.2019
Oficjalna Nazwa

Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego

Inne Nazwy

Badanie płynu rdzeniowego

Powiązane badania

Glukoza, Białko całkowite, Morfologia, Mleczan,Elektroforeza i immunofiksacja, Wymaz i posiew bakterii kwasoodpornych,Posiew krwi, Opryszczka - badania, Borelioza z Lyme - badania, Różyczka - badania, Syfilis - badania, Wirus Zachodniego Nilu - badania, Toksoplazmoza,Przeciwciała przeciw EBV, Badania na obecność grzybów, Beta-2 mikroglobulina,Barwienie Grama, Badania na obecność arbowirusów

SPIS TREŚCI

W skrócie

W jakim celu badanie jest wykonywane?

Badanie wykonuje się w celu rozpoznania stanu klinicznego lub choroby mającej wpływ na ośrodkowy układ nerwowy, takiej jak krwawienie w obrębie mózgu lub czaszki, nowotwór, choroba autoimmunizacyjna lub infekcja.

Kiedy badanie jest wykonywane?

W przypadku podejrzenia, że objawy są spowodowane stanem klinicznym lub chorobą obejmującą ośrodkowy układ nerwowy.

Jak się pobiera próbkę do badania?

W celu pobrania próbki płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR) wykonuje się punkcję lędźwiową polegającą na wkłuciu w miejscu dolnej części pleców.

Lekarz pobiera próbkę płynu mózgowo-rdzeniowego poprzez wkłucie w miejscu dolnej części pleców. Procedura ta nosi nazwę punkcji lędźwiowej lub nakłucia lędźwiowego. Często PMR pobiera się do kilku osobnych probówek, dzięki czemu w różnych próbkach można wykonać wiele testów.

Czy do badania trzeba się przygotować?

Przed pobraniem próbki należy oddać mocz i wypróżnić się. Podczas punkcji pacjent musi leżeć nieruchomo skulony w pozycji embrionalnej, a przez pewien czas po pobraniu próbki należy spokojnie leżeć na plecach.

Informacja o próbce

Co się oznacza?

Płyn mózgowo-rdzeniowy (PMR) to przezroczysty, wodnisty płyn wytwarzany i wydzielany przez splot naczyniówkowy – specjalną silnie unaczynioną tkankę wyściełającą komory mózgowe. PMR opływa mózg i rdzeń kręgowy, otaczając je i chroniąc. Jego wytwarzanie, obieg a następnie absorpcja do krwiobiegu jest procesem ciągłym. Organizm wytwarza około 500 ml PMR dziennie, co oznacza, że całość płynu ulega wymianie co kilka godzin. Badanie PMR to grupa testów pozwalających na ocenę substancji zawartych w płynie mózgowo-rdzeniowym w celu rozpoznania stanów wpływających na ośrodkowy układ nerwowy.

     

Ochronna bariera krew-mózg oddziela mózg od krwiobiegu i reguluje rozprowadzanie substancji pomiędzy krwią a PMR. Pomaga utrzymać duże cząsteczki, toksyny i większość krwinek z dala od mózgu. Stan kliniczny powodujący przerwanie tej bariery może spowodować zmianę w prawidłowym poziomie lub rodzaju składników PMR. Ponieważ płyn mózgowo-rdzeniowy otacza mózg i rdzeń kręgowy, jego zbadanie może dostarczyć bardzo cennych informacji w procesie diagnostycznym wielu chorób mających wpływ na ośrodkowy układ nerwowy. Wprawdzie pobranie próbki jest dużo trudniejsze niż w przypadku próbki krwi lub moczu, lecz wyniki oznaczenia mogą bardziej bezpośrednio ujawnić przyczynę objawów ze strony ośrodkowego układu nerwowego.

Infekcje i stany zapalne opon mózgowych, czyli tkanek otaczających rdzeń kręgowy i mózg, mogą powodować przerwanie bariery krew-mózg i umożliwić krwinkom czerwonym, krwinkom białym oraz zwiększonej ilości białka przedostanie się do PMR. Zapalenie opon mózgowych i zapalenie mózgu mogą również prowadzić do wytwarzania przeciwciał. Choroby autoimmunizacyjne przebiegające z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego, takie jak zespół Guillaina-Barrego czy stwardnienie rozsiane, również mogą powodować wytwarzanie przeciwciał, których obecność można wykryć w PMR. Nowotwory takie jak białaczka mogą prowadzić do wzrostu liczby krwinek białych w PMR, a guzy nowotworowe do obecności komórek patologicznych. Odbiegający od prawidłowego skład płynu powoduje, że badanie PMR jest wartościowym narzędziem diagnostycznym.

Badanie PMR zazwyczaj polega na:

  • określeniu koloru i przejrzystości płynu oraz ciśnienia podczas jego pobierania,
  • stężenia białka,
  • stężenia glukozy,
  • określenia całkowitej liczby komórek,
  • określenie składu odsetkowego komórek (liczby poszczególnych rodzajów komórek),
  • w przypadku podejrzenia infekcji, barwienie metodą Grama i posiew PMR.

Następnie, w zależności od wyników, można zlecić szeroki zakres kolejnych testów. Również od objawów pacjenta oraz podejrzeń lekarza co do prawdopodobnej choroby zależy jakie badania zostaną zlecone. Każdy z testów można zakwalifikować według typu:

  • Właściwości fizyczne —między innymi pomiar ciśnienia podczas pobierania próbki oraz ocena wizualna PMR.
  • Badania chemiczne —grupa testów wykrywających lub mierzących substancje chemiczne w płynie mózgowo-rdzeniowym. Wiele substancji obecnych w PMR znajduje się również we krwi i dlatego często porównuje się ich względne stężenia. W warunkach fizjologicznych stężenie pewnych składników PMR, takich jak glukoza i białko, odzwierciedla ich stężenie we krwi.
  • Badanie mikroskopowe (całkowita liczba komórek oraz skład odsetkowy) – wszystkie komórki obecne w PMR zostają policzone oraz zaklasyfikowane zgodnie ze swoim rodzajem,.
  • Badania w kierunku chorób zakaźnych —w przypadku podejrzenia infekcji można wykonać różne testy pozwalające wykryć i zidentyfikować mikroorganizmy.

Artykuły zamieszczone w dziale Laboratorium dostarczą Ci ogólnych informacji na temat obróbki pobranej krwi, wymazu z gardła oraz krwiodawstwa i krwiolecznictwa.

Badanie

W jakich przypadkach badanie jest wykonywane?

Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego może pomóc w rozpoznaniu różnych chorób i stanów klinicznych mających wpływ na ośrodkowy układ nerwowy. Choroby te można podzielić na cztery główne kategorie:

  • Choroby zakaźne, takie jak zapalenie opon mózgowych i zapalenie mózgu—badania wykonuje się w celu stwierdzenia, czy infekcja jest spowodowana przez bakterie, wirusy czy rzadziej przez prątki, grzyby lub pasożyty oraz w celu rozróżnienia ich od innych chorób; badania te mogą również służyć w celu wykrycia infekcji rdzenia kręgowego lub jego okolic albo też diagnozowania gorączki nieznanego pochodzenia.
  • Krwawienie (krwotok) do mózgu lub wewnątrz czaszki
  • Choroby powodujące stany zapalne lub inną odpowiedź immunologiczną organizmu, np. wytwarzanie przeciwciał – mogą to być choroby autoimmunizacyjne takie jak zespół Guillaina-Barrego lub sarkoidoza, albo choroby powodujące niszczenie otoczki mielinowej, takie jak stwardnienie rozsiane.
  • Nowotwory (pierwotne) zlokalizowane w obrębie ośrodkowego układu nerwowego lub nowotwory dające przerzuty do ośrodkowego układu nerwowego.

W jakich przypadkach badanie jest zlecane?

Badanie PMR można zlecić w przypadku podejrzenia choroby lub stanu klinicznego z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego. Czasami badanie wykonuje się z uwagi na historię choroby pacjenta. Badanie można również wykonać po urazie mózgu lub rdzenia kręgowego, po rozpoznaniu nowotworu, który może dawać przerzuty do ośrodkowego układu nerwowego lub w przypadku występowania objawów wskazujących na zajęcie ośrodkowego układu nerwowego.

Objawy chorób z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego mogą być różne, czasami są takie same jak w przypadku innych chorób. Mogą wystąpić nagle, co wskazuje na ostry przebieg choroby, jak w przypadku infekcji lub krwotoku do ośrodkowego układu nerwowego; mogą też rozwijać się powoli co wskazuje na przewlekły charakter choroby, jak w przypadku stwardnienia rozsianego. W zależności od historii choroby pacjenta lekarz może zlecić badanie PMR w przypadku występowania kilku z poniższych objawów:

  • Zmiany stanu psychicznego i świadomości
  • Gwałtowny, ostry lub uporczywy ból głowy lub sztywność karku
  • Splątanie, halucynacje lub napady drgawkowe
  • Osłabienie mięśni, apatia, przemęczenie
  • Mdłości (silne lub długotrwałe)
  • Objawy grypy, które nasilają się w ciągu kilku godzin do kilku dni
  • Gorączka lub wysypka
  • Nadwrażliwość na światło
  • Odrętwienie lub drgawki
  • Zawroty głowy
  • Zaburzenia mowy
  • Trudności w poruszaniu się, brak koordynacji
  • Wahania nastroju, depresja
  • U niemowląt nerwowość, płacz podczas trzymania na rękach, sztywnienie ciała, brak apetytu, spuchnięte ciemiączko (miękkie powierzchnie pomiędzy kośćmi czaszki)

Co oznacza wynik?

W PMR zazwyczaj obecne są niewielkie ilości białka i glukozy, a czasami niewiele krwinek białych.

Choroba, która zaburza prawidłowe ciśnienie lub przepływ PMR lub właściwości ochronne bariery krew-mózg może być przyczyną nieprawidłowych wyników badania PMR. Dokładne informacje na ten temat znajdują się w sekcjach:

  • Właściwości fizyczne
  • Badania chemiczne
  • Badanie mikroskopowe
  • Badania w kierunku chorób zakaźnych

Uwaga

Dla wielu oznaczeń nie ustalono standardowych zakresów referencyjnych. Ze względu na to, że wartości te zależą od wielu czynników takich jak: wiek, płeć, badana populacja, metoda oznaczenia, wyniki przedstawione jako wartości liczbowe mają różne znaczenie w różnych laboratoriach. Wynik powinien zawierać zakres referencyjny dla konkretnego oznaczenia. Lab Tests Online zaleca, aby pacjent przedyskutował wyniki testu z lekarzem. Dodatkowe informacje na temat zakresów referencyjnych są dostępne w artykule:

Przedziały referencyjne i ich znaczenie.
Co jeszcze należy wiedzieć?

Bakteryjne i pasożytnicze (na przykład spowodowane przez ameby) zapalenie opon mózgowych to stan wymagający natychmiastowej interwencji lekarskiej. Lekarz musi pilnie rozróżnić tę chorobę od wirusowego zapalenia opon mózgowych, które zazwyczaj ma łagodniejszy przebieg oraz od innych chorób o podobnych objawach. Szybkie podjęcie leczenia jest bardzo istotne, dlatego przed definitywnym potwierdzeniem rozpoznania często podaje się antybiotyki o szerokim spektrum działania.

Aby rozpoznać choroby związane z ośrodkowym układem nerwowym lekarz może zapytać o ostatnio otrzymane szczepienia, choroby, kontakt z osobami chorymi, odbyte podróże, występujące objawy oraz czas ich trwania.

Pytania i odpowiedzi

1. Czym jest punkcja lędźwiowa (nakłucie lędźwiowe) i w jaki sposób się ją wykonuje?

Punkcja lędźwiowa jest rutynową procedurą. Zazwyczaj podczas jej wykonania pacjent leży na boku skulony w pozycji embrionalnej, chociaż czasami przeprowadza się ją w pozycji siedzącej. Podczas wykonywania nakłucia pacjentowi nie wolno się poruszać. Po przybraniu odpowiedniej pozycji plecy pacjenta przemywa się środkiem dezynfekującym i podskórnie podaje się znieczulenie. Kiedy znieczulony obszar zdrętwieje, lekarz specjalną igłą wykonuje wkłucie pomiędzy kręgami do kanału kręgowego. Powstaje “otwarcie” lub wstępny odczyt ciśnienia PMR. Następnie lekarz pobiera niewielką objętość PMR do kilku sterylnych fiolek. Uzyskuje się ciśnienie „zamknięcia”, lekarz wysuwa igłę, a miejsce wkłucia zostaje osłonięte sterylnym opatrunkiem. Przez co najmniej godzinę po punkcji pacjent musi leżeć spokojnie na plecach i nie podnosić głowy, aby nie dopuścić do bólu głowy spowodowanego nakłuciem.

Punkcja lędźwiowa zazwyczaj trwa niecałe pół godziny. Większość pacjentów podczas trwania procedury odczuwa nieznaczny dyskomfort. Najczęstsze objawy towarzyszące nakłuciu to uczucie ucisku. Należy poinformować lekarza w przypadku wystąpienia bólu głowy lub innych niepokojących objawów takich jak ból, drętwienie lub mrowienie kończyn dolnych albo ból w miejscu nakłucia.

Punkcję lędźwiową wykonuje się w dolnej części pleców, poniżej zakończenia rdzenia kręgowego. W miejscu pobrania próbki znajdują się nerwy kręgowe, lecz podczas wkłucia odsuwają się one z dala od igły. Podczas wkłucia istnieje pewne ryzyko kontaktu igły z niewielką żyłą. Może to spowodować drobny uraz, co oznacza, że niewielka ilość krwi może przedostać się do pobranych próbek PMR. Nie jest to sytuacja pożądana, jednak czasami się zdarza. Podczas oceny wyników bierze się to pod uwagę.

2. Czy punkcję lędźwiową wykonuje się również w innych przypadkach?

Tak. Czasami w ten sposób podaje się znieczulenie lub leki bezpośrednio do płynu mózgowo-rdzeniowego. Czasami punkcje powtarza się w celu zmniejszenia ciśnienia PMR.

3. Dlaczego niezbędne jest wykonanie punkcji lędźwiowej? Czy nie wystarczy badanie krwi lub moczu?

Płyn mózgowo-rdzeniowy uzyskany na drodze punkcji lędźwiowej jest najlepszym rodzajem próbki do wykonania badań w kierunku chorób mających wpływ na ośrodkowy układ nerwowy, z uwagi na to, że opływa on mózg i rdzeń kręgowy. Zmiany składu spowodowane chorobami ośrodkowego układu nerwowego lub innymi poważnymi stanami klinicznymi zazwyczaj najszybciej wykrywa się właśnie w próbce PMR. Badania krwi lub moczu można wykorzystać w połączeniu z badaniem PMR w celu dalszej oceny choroby.

4. Jakie jeszcze oznaczenia można wykonać poza badaniem PMR?

Inne badania laboratoryjne, które można zlecić łącznie lub w następstwie badania PMR to między innymi: