W skrócie
Czym jest cholesterol i co oznacza „dobry” oraz „zły” cholesterol?
Cholesterol to tłuszczopodobna substancja, która jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Każdy człowiek ma cholesterol we krwi – jest on potrzebny m.in. do budowy błon komórkowych, produkcji hormonów oraz witaminy D. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy jego ilość jest zbyt wysoka lub gdy zaburzona zostaje równowaga pomiędzy jego frakcjami.
Ponieważ cholesterol nie rozpuszcza się w wodzie, we krwi transportowany jest w połączeniu z białkami – w tzw. lipoproteinach. To właśnie one są potocznie określane jako „dobry” i „zły” cholesterol:
„Zły” cholesterol (LDL) przenosi cholesterol z wątroby do tkanek. Gdy jego stężenie jest zbyt wysokie, cholesterol może odkładać się w ścianach naczyń krwionośnych, prowadząc do ich zwężenia i rozwoju miażdżycy. Wysoki poziom LDL zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu.
„Dobry” cholesterol (HDL) działa ochronnie – zbiera nadmiar cholesterolu z naczyń krwionośnych i transportuje go z powrotem do wątroby, gdzie może zostać usunięty z organizmu. Wyższe stężenie HDL wiąże się z mniejszym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych.
Badanie cholesterolu całkowitego pokazuje ogólną ilość cholesterolu we krwi, jednak dopiero oznaczenie jego frakcji (LDL i HDL) pozwala dokładniej ocenić ryzyko chorób serca.
W jakim celu badanie jest wykonywane?
Oznaczenie stężenia cholesterolu całkowitego we krwi wykonuje się, aby ocenić ogólny poziom lipidów i ryzyko chorób układu krążenia. Pomiar cholesterolu pozwala wykryć nadmiar tego tłuszczu we krwi, który odkłada się w naczyniach tętniczych (miażdżyca) i zwiększa ryzyko zawału serca, udaru czy innych chorób serca. Profil lipidowy obejmujący cholesterol całkowity pomaga także monitorować skuteczność leczenia hipolipemizującego (np. statynami) oraz diagnostykę dyslipidemii.
Kiedy badanie jest wykonywane?
U zdrowych dorosłych oznaczanie cholesterolu rekomenduje się rutynowo co kilka lat (np. co 4–6 lat), by kontrolować profil lipidowy, nawet w przypadku braku objawów. Badanie wykonuje się częściej u pacjentów z czynnikami ryzyka: mężczyzn po 45. roku życia i kobiet po 55. roku życia, u osób z otyłością, cukrzycą, nadciśnieniem, palących papierosy lub z rodzinnym wywiadem chorób serca (zagrożeniem hipercholesterolemią). Wskazaniem do pomiaru jest także podejrzenie choroby naczyniowej (np. dławica piersiowa) lub kontrola terapii hipolipemizującej.
Jak się pobiera próbkę do badania?
Badanie cholesterolu wykonuje się z próbki krwi żylnej pobranej zwykle z żyły łokciowej. Krew pobiera się do probówki i oznacza stężenie cholesterolu we krwi w postaci surowicy lub osocza. Czasem wykonuje się równocześnie pomiar cholesterolu frakcji HDL i LDL oraz triglicerydów (profil lipidowy).
Czy do badania trzeba się przygotować?
Na potrzeby badania cholesterolu zwykle nie jest wymagany ścisły post. Najnowsze wytyczne wskazują, że pacjent może przyjść bez długiego głodzenia – badanie można wykonać po umiarkowanym poście albo nawet po zwykłym posiłku, o ile stężenie triglicerydów nie jest bardzo wysokie. Jeżeli poziom triglicerydów przekracza 5 mmol/l (440 mg/dl), laboratorium może zalecić powtórzenie badania po 10–12 godzinach od ostatniego posiłku. W praktyce rutynowo pobiera się krew rano po co najmniej 8–10-godzinnym poście, ale nie ma takiego samego wymogu jak np. dla glukozy.
Informacja o próbce
Cholesterol to lipid wytwarzany głównie w wątrobie, obecny w każdej komórce organizmu. Pełni wiele ważnych funkcji: jest składnikiem błon komórkowych, uczestniczy w tworzeniu osłonek mielinowych neuronów, oraz stanowi prekursor witaminy D3 i hormonów steroidowych (np. testosteronu, estrogenów, kortyzolu). Około 70–80% potrzebnego cholesterolu organizm syntetyzuje samodzielnie, resztę dostarcza dieta (tłuszcze zwierzęce, jaja).
Cholesterol nie rozpuszcza się w wodzie, dlatego we krwi transportowany jest w kompleksie z białkami – w lipoproteinach o różnych gęstościach. Dwie główne frakcje to „zły” cholesterol LDL (przenosi cholesterol z wątroby do tkanek) oraz „dobry” HDL (zbiera nadmiar cholesterolu i transportuje go do wątroby). Podwyższony poziom LDL i całkowitego cholesterolu sprzyja odkładaniu się blaszki miażdżycowej w naczyniach, podczas gdy wysoki poziom HDL chroni naczynia krwionośne.
Badanie
W jakich przypadkach badanie jest wykonywane?
Oznaczenie cholesterolu całkowitego wykonuje się zwykle w ramach panelu lipidowego (profilu lipidowego) w celu:
- wykrycia hipercholesterolemii – przewlekłego podwyższenia cholesterolu całkowitego we krwi, które jest czynnikiem ryzyka chorób serca (miażdżycy, udaru);
- wykrycia hipolipidemii – rzadkich stanów nadmiernego obniżenia poziomu cholesterolu (np. w nowotworach, niedożywieniu);
- oceny ryzyka sercowo-naczyniowego – profil lipidowy wykonywany jest profilaktycznie u osób z otyłością, nadciśnieniem, cukrzycą lub pozytywnym wywiadem rodzinnym w kierunku chorób układu krążenia;
- monitorowania leczenia hipolipemizującego – aby sprawdzić, czy dieta, leki czy suplementacja obniżają poziom cholesterolu do zamierzonego celu;
- diagnostyki przyczyn dyslipidemii – badanie frakcji lipoprotein pomaga zdiagnozować hipercholesterolemię rodzinną lub inne zaburzenia metabolizmu lipidów.
W zależności od celu badania lekarz może zlecić tylko stężenie cholesterolu całkowitego lub pełny lipidogram (cholesterol LDL, HDL, triglicerydy, ewentualnie apoB, Lp(a)). Aby dokładniej ocenić ryzyko miażdżycy, często oznacza się także stosunek cholesterolu całkowitego do HDL, albo cholesterol nie-HDL (jako różnicę chol całkowity – HDL).
W jakich przypadkach badanie jest zlecane?
Badanie cholesterolu całkowitego jest zalecane głównie u osób z czynnikami ryzyka chorób serca. Należą do nich m.in.:
- wiek >45 lat u mężczyzn i >55 lat u kobiet,
- palenie papierosów, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, otyłość lub nadwaga,
- choroba wieńcowa, udar lub hipercholesterolemia w wywiadzie rodzinnym,
- inne zaburzenia metaboliczne (np. zespół policystycznych jajników).
U zdrowych dorosłych badanie profilaktycznie powtarza się co kilka lat. Jeżeli pierwsze wyniki są nieprawidłowe, lekarz może zlecić je częściej. Pacjentom na diecie czy leczonym statynami zwykle oznacza się cholesterol całkowity wraz z LDL/HDL co kilka miesięcy, aby ocenić skuteczność terapii.
Badania przesiewowe
W profilaktyce chorób serca przydatne jest okresowe oznaczanie profilu lipidowego. Stanowiska towarzystw kardiologicznych zalecają badanie cholesterolu co 4–6 lat u dorosłych, a w razie wykrycia podwyższonego poziomu lub obecności wielu czynników ryzyka – częściej. U dzieci badania lipidowe zwykle nie są rutynowe, chyba że występują silne czynniki ryzyka (ciężka otyłość, cukrzyca typu 2, rodzinna hipercholesterolemia) – wówczas rozważa się badanie przed ukończeniem 10–14 lat.
Monitorowanie
Osoby leczone z powodu wysokiego cholesterolu (np. statynami) powinny regularnie kontrolować lipidogram co 3–12 miesięcy, zgodnie z zaleceniami lekarza. Pacjenci samodzielnie mierzą ciśnienie i prowadzą dzienniczki diety; natomiast badanie cholesterolu zawsze wymaga pobrania krwi i analizy laboratoryjnej.
Co oznacza wynik?
Interpretację stężenia cholesterolu całkowitego opiera się na normach. Wartością referencyjną dla cholesterolu całkowitego jest zwykle mniej niż 5,0 mmol/L (190 mg/dL) – taki poziom jest uważany za bezpieczny pod względem ryzyka sercowo-naczyniowego. Wynik w przedziale 5,2–6,5 mmol/L (200–250 mg/dL) wskazuje na umiarkowane ryzyko, a poziom ≥7,5 mmol/L (290 mg/dL) uznaje się za bardzo wysoki i sugeruje konieczność pilnej interwencji. Podwyższony cholesterol całkowity najczęściej oznacza obecność hipercholesterolemii i wymaga dalszej diagnostyki oraz leczenia.
Niskie stężenie cholesterolu (np. poniżej 3,0 mmol/L) jest rzadkie i może towarzyszyć ciężkim chorobom przewlekłym (złośliwym, wątroby) lub wyniszczeniu. Obniżony cholesterol bywa także skutkiem stosowania niektórych leków czy diety redukcyjnej. Dotychczas brak pewnych dowodów na to, że samo obniżenie cholesterolu poniżej normy jest szkodliwe, ale bardzo niskie wartości należy omówić z lekarzem (bo mogą wskazywać na inne problemy zdrowotne).
Pytania i odpowiedzi
- Czy można samodzielnie w domu oznaczać cholesterol we krwi?
Nie ma powszechnie dostępnych domowych urządzeń do pomiaru cholesterolu. Standardowo oznaczenie cholesterolu wymaga analizy krwi w laboratorium. Na rynku są dostępne testy paskowe do użytku domowego (z próbki krwi kapilarnej), jednak ich dokładność jest ograniczona – wyniki mogą odbiegać od badań laboratoryjnych. Dlatego wątpliwości dotyczące poziomu cholesterolu najlepiej weryfikować badaniem z krwi żylnej.
- Jak często powinno się badać cholesterol?
U osób zdrowych bez czynników ryzyka profil lipidowy wykonuje się profilaktycznie co kilka lat (np. co 4–6 lat). Jednak w praktyce często dokonuje się oznaczeń co roku lub co pół roku u osób, u których wcześniej stwierdzono podwyższony cholesterol, oraz u pacjentów z chorobami serca, cukrzycą czy innymi czynnikami ryzyka. Dzieci w rodzinie z ciężką hipercholesterolemią również powinny mieć oznaczony cholesterol. Szczegółowy harmonogram zawsze należy ustalić z lekarzem.
- Jak obniżyć wysoki cholesterol we krwi?
Pierwszym krokiem jest modyfikacja stylu życia: dieta ubogotłuszczowa (ograniczenie tłuszczów nasyconych i trans, więcej błonnika roślinnego), zwiększenie aktywności fizycznej i redukcja masy ciała, jeśli istnieje nadwaga. Badania potwierdzają, że kluczowe jest wprowadzenie diety o niskiej zawartości tłuszczu i bogatej w błonnik. Jeżeli wysoki cholesterol utrzymuje się pomimo diety i ćwiczeń, lekarz może przepisać leki obniżające poziom cholesterolu (np. statyny). Leki te skutecznie obniżają stężenie LDL-cholesterolu i całkowitego cholesterolu, ale konieczne jest regularne kontrolowanie lipidogramu oraz dbanie o jednoczesne utrzymanie zdrowej diety.
- Jacy specjaliści mogą pomóc przy problemie wysokiego cholesterolu?
Wysokim poziomem cholesterolu zajmują się przede wszystkim lekarze rodzinni i kardiolodzy, a w niektórych przypadkach także endokrynolodzy (gdy hipercholesterolemia wiąże się np. z niedoczynnością tarczycy) lub angiologowie. Osoby z problemami lipidowymi mogą również skorzystać z porad dietetyka klinicznego, który pomoże opracować właściwą dietę niskotłuszczową. W przypadku wyjątkowo wysokiego cholesterolu z podłoża genetycznego (rodzinna hipercholesterolemia) pacjent może być skierowany do ośrodka specjalizującego się w zaburzeniach metabolizmu lipidów.
Źródła
Polskie rekomendacje ESC/EAS – Wytyczne dotyczące dyslipidemii (dokument opisujący międzynarodowe zalecenia terapeutyczne, wartości docelowe LDL-C i postępowanie):
American Heart Association – Cholesterol: https://www.heart.org/en/health-topics/cholesterol