Co to jest?

Insulina jest hormonem wytwarzanym przez komórki beta w trzustce. Niewielkie ilości insuliny uwalniane do krwi po każdym posiłku pomagają transportować glukozę do komórek, gdzie jest wykorzystywana jako źródło energii. Insulinooporność oznacza obniżoną wrażliwość tkanek, szczególnie mięśni i tkanki tłuszczowej, na działanie insuliny. Ponieważ glukoza jest niezbędna do przeżycia komórek, organizm kompensuje insulinooporność wytwarzaniem większych ilości insuliny. Skutkiem jest nadmiar insuliny we krwi (hiperinsulinemia) i nadmierna stymulacja tych tkanek, które pozostają wrażliwe na działanie hormonu. Z czasem proces ten prowadzi do szkodliwego dla zdrowia zaburzenia równowagi między glukozą a insuliną.
Hiperinsulinemia i insulinooporność mogą zaburzyć metabolizm tłuszczów w organizmie, znacznie zwiększając ilość triglicerydów i małych gęstych lipoprotein LDL (sdLDL) we krwi, a zmniejszając ilość HDL (lipoprotein o wysokiej gęstości, tzw. "dobrego cholesterolu"). Mogą też zwiększać ryzyko zakrzepicy, powodować zmiany zapalne i zwiększać retencję (zatrzymywanie w organizmie) sodu, co prowadzi do podwyższenia ciśnienia tętniczego.
Insulinooporność nie jest jednostką chorobową, ale wiąże się m.in. z chorobami sercowo-naczyniowymi, nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą typu 2., otyłością i niealkoholowym stłuszczeniem wątroby. Część naukowców uważa, że insulinooporność może też mieć związek z niektórymi nowotworami. Niestety mechanizmy tych zależności nie zostały jeszcze dobrze poznane. Trzeba pamiętać, że u wielu osób chorych na wymienione choroby insulinooporność nie występuje, a wiele osób z insulinoopornością nigdy na nie zachoruje. Niemniej jednak opisano zależności między insulinoopornością a wymienionymi chorobami. Choroby te często występują łącznie i przypuszcza się, że insulinooporność może przyczynić się do ich rozwoju oraz zaostrzyć ich przebieg.
Opisując niektóre nieprawidłowości związane z opornością na insulinę i uznawane za czynniki ryzyka chorób, używa się czasem określeń "zespół metaboliczny "lub "zespół insulinooporności". Terminy te stosowane są zamiennie, chociaż zespół metaboliczny jest określeniem węższym niż zespół insulinooporności. Ogólnoświatowe wysiłki zmierzają do zidentyfikowania osób, początkowo otyłych i prowadzących siedzący tryb życia, u których dochodzi do zaburzeń lipidowych i upośledzenia metabolizmu glukozy. Celem jest uświadomienie im ryzyka rozwoju chorób sercowo-naczyniowych i/lub cukrzycy typu 2. i wprowadzenie zmian stylu życia, które to ryzyko zmniejszają. Otyłość i siedzący tryb życia zwiększają insulinooporność, a wysiłek fizyczny uwrażliwia tkanki na insulinę, dlatego też rozpoznanie i leczenie zespołu metabolicznego pozwala zmniejszyć insulinooporność. Termin  "zespół insulinooporności" jest szerszy: intencją badaczy, którzy go wprowadzili było zdefiniowanie i stworzenie listy chorób, których związek z opornością na insulinę i hiperinsulinemią został udowodniony w badaniach.

Objawy

Większość pacjentów z insulinoopornością nie ma żadnych objawów i nie wie o rozwijającym się zaburzeniu. Najczęściej organizm radzi sobie z wytworzeniem większych ilości insuliny, a skutki tego zaburzenia są subtelne, zauważalne dopiero po latach. Kiedy produkcja insuliny zaczyna być niewystarczająca, powstaje hiperglikemia (podwyższone stężenie glukozy we krwi), w przebiegu której może dochodzić do uszkodzenia naczyń krwionośnych wielu narządów, w tym nerek. Z czasem hiperglikemia narasta i rozwija się cukrzyca typu 2., która może prowadzić do uszkodzenia narządów. Zaburzona gospodarka lipidowa w organizmie, zwiększa ryzyko wystąpienia chorób serowo-naczyniowych.

Badania

Nie ma jednego badania, które pozwoliłoby bezpośrednio zmierzyć insulinooporność. Lekarz bierze pod uwagę cały obraz kliniczny i może podejrzewać oporność na insulinę, jeśli pacjent ma podwyższone stężenie glukozy, triglicerydów i LDL, a obniżone stężenie HDL. Do najczęściej zlecanych badań laboratoryjnych należą:

  • glukoza - zwykle oznaczana na czczo, ale w niektórych przypadkach wykonuje się też test tolerancji glukozy (oznaczenie wykonuje się przed i w określonym czasie po obciążeniu glukozą). Celem badania jest ocena, czy pacjent ma upośledzoną reakcję na glukozę.
  • profil lipidowy - stężenie HDL, LDL, triglicerydów i całkowitego cholesterolu. Znacznie podwyższone stężenie triglicerydów może stanowić wskazanie do bezpośredniego oznaczenia LDL.
  • Jednym ze sposobów określania insulinooporności jest wskaźnik HOMA-IR (Homeostasis Model Assessment). Współczynnik innsulinooporności oblicza się wg wzoru:

    HOMA-IR = insulinemia na czczo (mU/ml) × glikemia na czczo (mmol/l)/ 22,5.

    Wartość tego współczynnika w warunkach fizjologicznych wynosi 1,0, wyższe wartości przemawiają za insulinoopornoscią.


Następujące badania laboratoryjne mogą pomóc w ocenie inulinooporności i dostarczają dodatkowych informacji:

  • insulina – stężenie insuliny na czczo jest zmienne, ale u osób ze znaczną insulinoopornością jest zwykle podwyższone.
  • hs-CRP - badanie pozwala wykryć stan zapalny o niewielkim nasileniu i może być wykonane w ramach oceny ryzyka choroby niedokrwiennej serca. W insulinooporności stężenie może być podwyższone.
  • sdLDL - badanie mierzy liczbę cząsteczek małych gęstych LDL (lipoprotein o małej gęstości). Test ten zleca się rzadko, ale sdLDL można oznaczyć w ramach badania podfrakcji lipoprotein.
  • test tolerancji insuliny - badanie służy do oceny insulinowrażliwości na podstawie reakcji na podaną dożylnie insulinę. W niektórych sytuacjach można oczekiwać zwiększonej wrażliwości na podaną insulinę, w przypadku zaburzeń wydzielania hormonów o działaniu antagonistycznym w stosunku do insuliny, a także u osób z cukrzycą powikłaną neuropatią obwodową. Należy pamiętać, że test niesie ze sobą ryzyko hipoglikemii, dlatego wskazane jest przeprowadzenie go po ocenie insulinowrażliwości.


W badaniach naukowych insulinooporność ocenia się za pomocą specjalistycznych testów hamowania insuliny, nie są to jednak badania wykonywane rutynowo.

Leczenie

Leczenie insulinooporności rozpoczyna się od zmiany diety i stylu życia. Amerykańskie Towarzystwo Diabetologiczne (American Diabetes Association, ADA) zaleca uzyskanie prawidłowej masy ciała, regularny wysiłek fizyczny o umiarkowanej intensywności i zwiększenie zawartości błonnika w diecie, aby obniżyć stężenie insuliny we krwi i zwiększyć wrażliwość organizmu na działanie hormonu. Obniżenie masy ciała i wysiłek fizyczny mogą:

  • obniżyć ciśnienie tętnicze
  • zwiększyć wrażliwość na insulinę
  • obniżyć stężenie triglicerydów i LDL
  • podwyższyć stężenie HDL (regularny wysiłek fizyczny).


Pacjenci z insulinoopornością powinni wspólnie z lekarzem i innymi specjalistami, np. dietetykiem, ustalić indywidualny plan leczenia i monitorować jego skuteczność. Jeśli u pacjenta występują choroby związane z insulinoopornością, może być wskazane leczenie farmakologiczne.

Pytania i odpowiedzi

Jakie są przyczyny insulinooporności?

Przyczyny oporności na insulinę nie są do końca poznane. Częściowo za insulinooporność odpowiadają czynniki genetyczne, m.in. pochodzenie etniczne, częściowo styl życia (zbyt obfita dieta i brak ruchu).