Co to są badania czynnościowe płytek krwi?

Płytki krwi są niezbędne dla prawidłowego krzepnięcia krwi. Powstają w szpiku kostnym i krążą we krwi. W razie uszkodzenia naczynia krwionośnego płytki przylegają do miejsca zranienia (z pomocą czynnika von Willebranda, który działa jak"klej"), agregują (zlepiają się) z innymi płytkami, uwalniają substancje stymulujące dalszą agregację i tworzą luźny czop płytkowy - proces ten nazywamy hemostazą pierwotną. Równocześnie płytki wspomagają kaskadę krzepnięcia, która polega na aktywacji czynników krzepnięcia w odpowiedniej kolejności. Proces ten, zwany hemostazą wtórną, prowadzi do powstania włókien fibryny wplecionych w luźny czop płytkowy; łączą się one następnie w sieć fibryny i obkurczają, aby utworzyć stabilny skrzep, który pozostaje w uszkodzonym miejscu do czasu wygojenia zranienia. Kiedy skrzep nie jest już potrzebny, inne czynniki rozpuszczają go i usuwają.

Jeśli płytek jest zbyt mało albo nie działają prawidłowo, u pacjenta może dojść do nadmiernych krwawień. Liczbę płytek można łatwo ocenić w ramach badania morfologii krwi, ocena czynności płytek jest jednak znacznie trudniejsza. Niestety nie ma jednego badania, które pozwoliłoby ocenić całościowo czynność płytek krwi, nie wypracowano też zgodnej opinii co do tego, które badania w jakich okolicznościach są lepsze.

W przeszłości podstawowym badaniem przesiewowym w kierunku nieprawidłowej funkcji płytek był czas krwawienia. Po umieszczeniu mankietu na ramieniu pacjenta i napompowaniu go do ustalonego ciśnienia (40 mmHg) przy pomocy odpowiedniego urządzenia wykonywano jedno lub dwa niewielkie skaleczenia na wewnętrznej powierzchni przedramienia i mierzono czas do ustania krwawienia. Jeśli czas ten był zbyt długi, uznawano, że u pacjenta występuje zwiększone ryzyko nadmiernego krwawienia np. w czasie zabiegów chirurgicznych. Czas krwawienia bada się ostatnio znacznie rzadziej. W wielu szpitalach nie jest on już oznaczany, a kilka instytucji wydało wytyczne, które nie zalecają go jako przesiewowego badania przed zabiegami chirurgicznymi. Czas krwawienia nie jest czułym ani swoistym badaniem i nie zawsze pozwala ocenić ryzyko krwawienia w związku z zabiegiem chirurgicznym. Jest mało powtarzalny, na jego wynik wpłynąć może np. zażycie aspiryny przez pacjenta czy doświadczenie osoby wykonującej badanie, często też pozostają po nim niewielkie blizny na przedramieniu.

Analizator funkcji płytek PFA-100 (Platelet Function Analyzer - 100) jest aparatem używanym w wielu szpitalach do przesiewowego badania czynności płytek, zamiast czasu krwawienia. Do badania pobiera się próbkę krwi z żyły i wprowadza odpowiednią objętość krwi do kuwety aparatu. Analizator wykorzystuje podciśnienie, aby"przeciągnąć" krew przez cienką szklaną rurkę pokrytą kolagenem i adrenaliną (epinefryną, EPI) lub ADP.  Substancje te pobudzają adhezję i agregację płytek. Aparat mierzy czas potrzebny do"zatkania" rurki przez tworzący się czop płytkowy i podaje go jako tzw. czas okluzji (closure time, CT). Podstawowy test wykonuje się z kolagenem/EPI. Przy prawidłowym CT zaburzenie czynności płytek jest mało prawdopodobne. Test z kolagenem/ADP wykonuje się, aby potwierdzić nieprawidłowy CT z kolagenem/EPI. Jeżeli wyniki obu testów są nieprawidłowe, pacjent prawdopodobnie ma zaburzenia czynności płytek i wskazane są dalsze badania w kierunku wrodzonej bądź nabytej skazy krwotocznej. Jeśli CT z kolagenem/ADP jest prawidłowy, nieprawidłowy test z kolagenem/EPI może być spowodowany zażyciem aspiryny przez pacjenta. Jest to najczęstsza przyczyna takiego stanu, ponieważ pojedyncza dawka aspiryny upośledza czynność płytek na ok. 10 dni.
PFA-100 jest szeroko akceptowany i stosowany w badaniu przesiewowym czynności płytek, jednak specjaliści nie są zgodni, czy jest najwłaściwszym testem wykonywanym w miejsce czasu krwawienia. Nie wykazano, że badanie za pomocą PFA-100- pozwala przewidzieć zwiększone krwawienia w związku z zabiegami chirurgicznymi. Pełna przydatność kliniczna tego badania nie została jeszcze oceniona.

Ocena agregacji płytek jest badaniem wykonywanym powszechnie w ośrodkach klinicznych i dużych szpitalach. Krew pobiera się z żyły łokciowej i określa się reakcję pełnej krwi lub osocza bogatopłytkowego na określone substancje, które pobudzają agregację płytek. Badanie służy do rozpoznawania wrodzonych i nabytych zaburzeń czynności płytek. Zażycie aspiryny i innych leków działających na płytki krwi zmienia wyniki badania.

Istnieje wiele innych czynnościowych badań płytek, które oceniają poszczególne aspekty agregacji płytek lub powstawania skrzepu. Niektóre wykorzystuje się wciąż tylko w badaniach naukowych, inne są stosowane w szpitalach w szczególnych sytuacjach. Na przykład analizator Ultegra RPFA (Rapid Platelet Function Analyzer) służy w niektórych szpitalach do monitorowania leczenia przeciwpłytkowego abciximabem, a metoda Plateletworks stosowana jest w ocenie agregacji płytek w czasie operacji w krążeniu pozaustrojowym. Tromboelastografia (TEG) jest starszą metodą, która powraca do szerszego użycia - polega na pomiarze napięcia skrzepu, jest wykorzystywana do oceny czynności płytek i procesu krzepnięcia oraz przewidywania krwawienia i oceny skuteczności transfuzji w czasie operacji kardiochirurgicznych i torakochirurgicznych.
Trzeba dodać, że w przypadku większości badań czynności płytek próbki krwi są stabilne przez  krótki czas po pobraniu, dlatego dobór badań zależy od ich dostępności w danym ośrodku.