Co to jest?

Zakażenia układu moczowego (ZUM) mogą dotyczyć jednego lub kilku narządów należących do tego układu. Układ moczowy składa się z dwóch nerek, dwóch moczowodów, pęcherza i cewki moczowej. Nerki to narządy o kształcie fasoli, położone w okolicy lędźwiowej poniżej klatki piersiowej. Oczyszczają krew ze zbędnych substancji i wytwarzają mocz, aby wydalić te substancje z organizmu wraz z nadmiarem wody. Mocz przepływa moczowodami z nerek do pęcherza - zbudowanego z mięśni zbiornika, który przez krótki czas magazynuje mocz. Rozciąga się on w miarę zbierania się moczu do momentu, kiedy narastające ciśnienie wywołuje potrzebę oddania moczu. Zwieracz pęcherza (mięśniowy"zawór" położony w ujściu pęcherza) rozluźnia się, a pęcherz kurczy się i mocz zostaje wydalony przez cewkę moczową poza organizm.

Zakażenia układu moczowego to określenie ogólne, niezależne od części układu, której dotyczy. Wyróżniamy zapalenie cewki moczowej (zwykle spowodowane zakażeniem, czasem podrażnieniem), zapalenie pęcherza moczowego i odmiedniczkowe zapalenie nerek. Często jednak lekarze używają ogólnego określenia"zakażenie układu moczowego", ponieważ nie istnieje proste badanie, które pozwoliłoby dokładnie ocenić, które narządy układu moczowego są objęte zakażeniem.

W prawidłowych warunkach mocz nie zawiera drobnoustrojów, jednak jeśli zbyt długo pozostaje w pęcherzu, staje się dobrą pożywką dla bakterii. Zakażenia układu moczowego w większości spowodowane są wprowadzeniem bakterii do ujścia cewki moczowej. Bakterie przylegają do ścianek cewki, namnażają się i przemieszczają w górę cewki moczowej do pęcherza. Najczęściej zakażenia układu moczowego ograniczają się do dolnych dróg moczowych (cewka i pęcherz moczowy). Zakażenie tych narządów wywołuje nieprzyjemne objawy, jak pieczenie w czasie oddawania moczu, ale łatwo poddaje się leczeniu. Jeżeli jednak nie leczy się go prawidłowo, zakażenie może szerzyć się w górę moczowodów, do nerek. Zakażenie nerek jest bardziej niebezpieczne i może powodować trwałe uszkodzenie nerek, szczególnie u małych dzieci, osób starszych oraz pacjentów chorych na cukrzycę i przewlekłe choroby nerek. Czasem zakażenie układu moczowego może prowadzić do zakażenia krwi (posocznicy, sepsy), które może zagrażać życiu pacjenta.
 
Zakażenia układu moczowego mogą być wywołane przez różne bakterie, ale większość (80-90%) zakażeń wywołuje pałeczka okrężnicy (Escherichia coli), bakteria powszechnie występująca w przewodzie pokarmowym i zwykle obecna w kale. Inne bakterie wywołujące zakażenia układu moczowego należą do rodzajów Proteus, Klebsiella, Enterococcus (enterokoki) i Staphylococcus (gronkowce). Rzadko zakażenie mogą wywołać drożdżaki, takie jak Candida albicans. Zakażenie cewki moczowej często bywa spowodowane chorobami przenoszonymi drogą płciową, np. opryszczką, chlamydiozą lub rzeżączką.

ZUM może wystąpić u osoby w każdym wieku, jednak kobiety chorują znacznie częściej niż mężczyźni. Jest to związane z budową anatomiczną dróg moczowych; u kobiet cewka moczowa jest krótsza (bakterie mają mniejszy dystans do pokonania) i ujście cewki moczowej leży stosunkowo blisko odbytu i pochwy. Każdy czynnik, który zwalnia lub blokuje przepływ moczu albo ułatwia wprowadzenie bakterii do dróg moczowych, zwiększa ryzyko wystąpienia zakażenia. Zwiększone ryzyko ZUM występuje m.in. w następujących stanach:

• nieprawidłowości anatomiczne (np. zwężenie cewki moczowej lub moczowodów)
• zatrzymanie moczu, niepełne opróżnianie pęcherza
• refluks pęcherzowo-moczowodowy (nieprawidłowy, wsteczny przepływ moczu z pęcherza do moczowodów)
• kamica nerkowa
• cewnikowanie pęcherza (zwłaszcza długotrwałe)
• urazy rdzenia kręgowego
• cukrzyca (powoduje zmiany w układzie immunologicznym, uszkodzenie nerek i często obecność cukru w moczu, co ułatwia namnażanie bakterii)
• choroby nerek
• zaburzenia układu immunologicznego
• u mężczyzn powiększenie gruczołu krokowego, utrudniające odpływ moczu.

Objawy

Objawy mogą być różne, ale często występują:

• silne, nieprzemijające parcie na mocz
• pieczenie w czasie oddawania moczu
• mętny, cuchnący mocz
• bóle krzyża.

Pacjenci z ZUM skarżą się też na ucisk w dole brzucha i obecność niewielkich ilości krwi w moczu. Jeśli zakażenie ma ostry przebieg i/lub zostały zajęte nerki, mogą wystąpić bóle w okolicy lędźwiowej, wysoka gorączka, dreszcze, nudności i wymioty. Gorączka pojawia się też, jeśli dojdzie do zakażenia krwi (sepsy). U niektórych pacjentów mogą wystąpić zaburzenia psychiczne i splątanie. Niektórzy pacjenci z ZUM mogą nie mieć żadnych objawów.

Powikłania

W większości przypadków zakażenia układu moczowego przebiegają ostro i bez powikłań. Leczenie prowadzi do ustąpienia objawów w ciągu 1!!!2 dni. Jednak zakażenie nerek może powodować trwałe uszkodzenie nerek, szczególnie u osób starszych i bardzo młodych. Choroby, które prowadzą do przewlekłych lub nawracających zakażeń układu moczowego, mogą również uszkadzać nerki i w niektórych przypadkach powodują niewydolność nerek. Niewydolność nerek i sepsa (zakażenie krwi) mogą zagrażać życiu pacjenta. Wymagają natychmiastowego leczenia, najczęściej w szpitalu. U kobiet ciężarnych ZUM może prowadzić do porodu przedwczesnego i powodować nadciśnienie tętnicze. U mężczyzn może powodować trudne do leczenia zakażenia i zapalenia gruczołu krokowego.