Co to jest?

Zespół metaboliczny to grupa czynników ryzyka, do których zalicza się otyłość brzuszną, zmniejszoną zdolność do metabolizowania glukozy (insulinooporność), dyslipidemię (zaburzenie gospodarki lipidowej) i nadciśnienie tętnicze. Pacjenci z zespołem metabolicznym znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka rozwoju choroby sercowo-naczyniowej i/lub cukrzycy typu 2.

Zespół metaboliczny jest często występującym schorzeniem, znanym również jako zespół polimetaboliczny, zespół X, zespół insulinooporności, zespół otyłości lub zespół Reavena, jednak niewiele osób spoza środowiska lekarskiego słyszało o tym schorzeniu. Pacjentów informuje się o konieczności sprawdzania poziomu cholesterolu, obserwowania objawów cukrzycy, monitorowania ciśnienia tętniczego i regularnego uprawiania sportu, jednak do tej pory niewiele łączyło te czynniki  - za wyjątkiem chęci prowadzenia"zdrowego stylu życia".

W 1998 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) jako pierwsza opublikowała akceptowaną na świecie definicję zespołu metabolicznego, ale dopiero wytyczne zawarte w raporcie ATP III (trzeci raport ekspertów Narodowego Programu Edukacji ds. Cholesterolu dotyczący wykrywania, oceny i leczenia wysokiego stężenia cholesterolu we krwi u dorosłych) uzyskały szeroką akceptację i są szeroko stosowane.

Według ATP III zespół metaboliczny występuje, gdy jednocześnie zachodzą co najmniej trzy z poniższych warunków:

• otyłość centralna/brzuszna mierzona w obwodzie pasa (mężczyźni > 102 cm; kobiety > 35 88cm)
• stężenie triglicerydów na czczo > lub = 150 mg/dL (1.69 mmol/L)
• stężenie HDL cholesterolu [mężczyźni <  40 mg/dL (1.04 mmol/L);
       kobiety  - < 50 mg/ dL (1.29 mmol/L)]
• ciśnienie tętnicze  > lub = 130/85 mm Hg
• stężenie glukozy na czczo > lub =110 mg/dL (6.1 mmol/L)

W zespole metabolicznym często występują również skłonności prozakrzepowe i pozapalne nie ujęte w kryteriach ATP III. Wprawdzie czynniki te zwykle nie dają jawnych objawów klinicznych, ale wskazują na zwiększone ryzyko miażdżycy tętnic, chorób serca, udaru mózgu, cukrzycy, chorób nerek czy nawet przedwczesnej śmierci. Nieleczone schorzenia wchodzące w skład zespołu metabolicznego spowodują powstanie powikłań w ciągu 15 lat. Rokowania dla pacjentów z zespołem metabolicznym, którzy dodatkowo palą papierosy, są jeszcze gorsze.

Szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych u około 20% dorosłych (około 47 milionów) występuje zespół metaboliczny, a u osób starszych odsetek ten wzrasta do 50%.  Zespół metaboliczny może rozwinąć się u każdego człowieka niezależnie od wieku, ale jest dużo częstszy u osób z nadwagą (z nadmiarem tkanki tłuszczowej zlokalizowanej w okolicy brzucha) i nieaktywnych fizycznie.

Przyczyną rozwoju zespołu metabolicznego są przede wszystkim złe nawyki żywieniowe i siedzący tryb życia. Rozpoznaje się go często u osób z niedawno wykrytym nadciśnieniem tętniczym i ze źle kontrolowaną cukrzycą. Uważa się również, że nieliczne przypadki mogą mieć podłoże genetyczne. Teza ta jest obecnie przedmiotem badań.

Wszystkie czynniki związane z zespołem metabolicznym są ze sobą wzajemnie powiązane. Otyłość i brak ćwiczeń fizycznych prowadzi do insulinooporności. Insulinooporność wywiera negatywny wpływ na syntezę tłuszczów w wątrobie, zwiększając produkcję VLDL (lipoproteiny o bardzo niskiej gęstości), LDL (lipoproteiny o niskiej gęstości -"zły" cholesterol) i poziomu triglicerydów w surowicy, a obniżając HDL (lipoproteiny o wysokiej gęstości -"dobry" cholesterol). W wyniku tych zaburzeń dochodzi do odkładania depozytów tłuszczowych w ścianach tętnic, co z czasem prowadzi do chorób sercowo-naczyniowych, zakrzepów krwi i udarów. Insulinooporność jest również przyczyną zwiększonego stężenia insuliny i glukozy we krwi. Nadmiar insuliny zwiększa retencję sodu w nerkach, co powoduje wzrost ciśnienia tętniczego krwi i może prowadzić do nadciśnienia. Z kolei przewlekle podwyższone stężenie glukozy we krwi uszkadza naczynia krwionośne i narządy oraz  prowadzi do rozwoju cukrzycy.